Pandora’nın Kutusunu Açmak
Suistimal Risk Yönetimi

Suistimal konusuyla ilgilenenlerin bildiği bir gerçek vardır:
Şirketlerde yaşanan suistimallerin önemli bir bölümü şirket içinden gelir. Dahası, bu vakaların failleri çoğu zaman kurumun en az güvenilen çalışanları değil, tam tersine uzun yıllardır şirkette çalışan, güven duyulan, yetki sahibi ve başarılı kişiler arasından çıkabilir.
Bu kişiler şirketin süreçlerini bilirler.
Kontrol mekanizmalarının güçlü ve zayıf yönlerine hâkimdirler.
Yıllar içinde oluşan güven ilişkileri sayesinde birçok kişinin sahip olamadığı yetkilere ulaşabilirler.
Bu nedenle suistimal riski yalnızca sistemlerle değil, insan davranışlarıyla da ilgilidir.
Ancak hikâyenin bir de diğer tarafı vardır.
Birçok kurumda, gerçekleşen ya da gerçekleşmek üzere olan bir uygunsuzluğu fark eden çalışanlar bulunur.
Bazen yalnızca şüphelenirler.
Bazen ise ne olup bittiğini çok daha net görürler.
Buna rağmen sessiz kalmayı tercih ederler.
Çünkü çoğu zaman karşılarındaki kişi yakın çalışma arkadaşları, yöneticileri veya kurum içinde güçlü bir konuma sahip kişilerdir. Şüphelerinin doğrulanmaması halinde işlerini kaybetmekten, dışlanmaktan veya çalışma hayatlarının zorlaşmasından endişe ederler.
Bu nedenle kurumların karşı karşıya olduğu en önemli sorulardan biri şudur:
Çalışanlar gördükleri bir uygunsuzluğu güvenle dile getirebiliyor mu?
Etik Kaynaklar Merkezi tarafından gerçekleştirilen araştırmalar, kapsamlı etik ve uyum programlarına sahip şirketlerde çalışanların uygunsuzlukları bildirmekten daha az çekindiklerini göstermektedir. Bu durum, güçlü bir kurum kültürünün yalnızca yanlışları önlemekle kalmayıp, onların görünür hale gelmesini de kolaylaştırdığını ortaya koymaktadır.
Danışma Hattı Neden Önemlidir?
İşte tam bu noktada danışma hatları devreye girer.
Etik Hat, Danışma Hattı veya İhbar Hattı gibi isimlerle anılan bu mekanizmalar, çalışanların ve bazı durumlarda şirket dışındaki paydaşların şahit oldukları uygunsuzlukları güvenli bir şekilde bildirmelerine imkân sağlar.
Bu sistemler;
- Telefon hatları,
- E-posta adresleri,
- Web tabanlı başvuru platformları,
- Mektup veya bildirim kutuları
gibi farklı araçlarla kurulabilir.
Dünya genelinde yapılan araştırmalar, suistimallerin ortaya çıkarılmasında en etkili yöntemlerden birinin çalışan bildirimleri olduğunu göstermektedir. Ayrıca etkin çalışan danışma hatlarına sahip şirketlerde suistimal vakalarının daha kısa sürede ve daha düşük zarar seviyelerinde tespit edildiği görülmektedir.
Bu nedenle danışma hatları yalnızca bir bildirim kanalı değil, aynı zamanda erken uyarı sistemi olarak değerlendirilmelidir.
Şirket İçinde mi, Şirket Dışında mı?
Şirketlerin en sık sorduğu sorulardan biri, danışma hattının kurum içinde mi yönetilmesi gerektiği, yoksa bu hizmetin dışarıdan mı alınmasının daha uygun olacağıdır.
Bu sorunun tek bir doğru cevabı yoktur.
Her iki yaklaşımın da avantajları ve sınırlılıkları bulunmaktadır.
Kararın verilmesinde;
- Kurumun büyüklüğü,
- Kurum kültürü,
- Çalışan profili,
- Uluslararası faaliyet gösterip göstermediği,
- Beklenen başvuru hacmi
gibi faktörler dikkate alınmalıdır.
| Özellik | Şirket İçinde | Şirket Dışında |
| Ücretsiz bir telefon hattı sağlanabilir mi? | Genellikle | Genellikle |
| 7/24 servis sağlanabilir mi? | Bazen | Genellikle |
| Yurt dışından aranabilir mi? | Genellikle | Genellikle |
| Arayanlara gerçek kişilerin cevap vermesi sağlanabilir mi? | Bazen | Genellikle |
| Arayanlara eş zamanlı danışmanlık verilebilir mi? | Genellikle | Nadiren |
| Profesyonel eğitim almış kişilerin bu hatlarda çalışması sağlanabilir mi? | Genellikle | Genellikle |
| Cevaplayan, arayan çalışan tarafından kullanılan şirket jargonunu anlayabilir mi? | Genellikle | Nadiren |
| Arayanların sesini tanımayacak kişilerin telefonu cevaplaması sağlanabilir mi? | Nadiren | Genellikle |
| Teknoloji bazlı arama ve kayıt yönetim sistemlerine yatırım yapılabilir mi? | Bazen | Genellikle |
| Gizlilik ve isim açıklamama kuralları uygulanabilir mi? | Genellikle | Genellikle |
| İhbarlar uygun bölümlere iletilip sonuç takip edilebilir mi? | Genellikle | Genellikle |
| Cevaplayan, raporlama sisteminin kalitesini ve doğruluğunu garanti edebilir mi? | Bazen | Bazen |
| Uygun maliyetli bir ihbar hattı kurulabilir mi? | Nadiren | Genellikle |
Ancak seçilen modelden bağımsız olarak önemli olan şey, çalışanların sisteme güvenmesidir.
Çünkü kullanılmayan bir danışma hattının varlığı, hiç olmayan bir danışma hattından çok daha fazla değer üretmez.
Etkin Bir Danışma Hattının Özellikleri
Uluslararası iyi uygulamalar incelendiğinde, etkin çalışan danışma hatlarının ortak bazı özelliklere sahip olduğu görülmektedir:
- Gizliliğin korunması,
- İsim açıklama zorunluluğunun bulunmaması,
- Tüm çalışanlar tarafından erişilebilir olması,
- İhtiyaç duyulduğunda destek alınabilmesi,
- Güçlü veri yönetimi süreçleri,
- Bildirimlerin sınıflandırılması ve önceliklendirilmesi,
- Uygun raporlama mekanizmaları,
- Takip edilebilir süreçler,
- Güçlü iletişim altyapısı.
Ancak bunların hiçbiri tek başına yeterli değildir.
Bir hattın teknik olarak mükemmel tasarlanmış olması, çalışanların onu kullanacağı anlamına gelmez.
Güven duymadıkları bir sistemi insanlar kullanmaz.
Bu nedenle danışma hatlarının başarısı yalnızca teknolojiye değil, kurum kültürüne de bağlıdır.
Şirketler Nelere Karar Vermelidir?
Danışma hattı oluşturmayı planlayan kurumların önceden yanıtlaması gereken bazı temel sorular bulunmaktadır:
- Hangi tür bildirimler kabul edilecek?
- Sistemi kimler kullanabilecek?
- Bildirimleri kim değerlendirecek?
- Hat şirket içinde mi yoksa bağımsız bir yapı tarafından mı yönetilecek?
- Canlı görüşme yapılabilecek mi?
- Farklı dillerde hizmet sunulacak mı?
- Bildirim sahipleri süreç hakkında geri bildirim alabilecek mi?
- Sonuçlar nasıl raporlanacak?
Bu soruların net şekilde yanıtlanması, sistemin sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahiptir.
Sonuç
Danışma hatları, kurumların yalnızca suistimalleri ortaya çıkarmasını sağlayan araçlar değildir.
Daha önemlisi, çalışanlara şu mesajı verirler:
"Bu kurumda konuşmak mümkündür."
Bir çalışanın gördüğü uygunsuzluğu bildirmesi ile sessiz kalması arasındaki fark bazen bir şirketin itibarını, finansal sağlığını veya kurum kültürünü doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle şirketlerin görevi yalnızca bir hat kurmak değil, çalışanların o hattı kullanabilecek kadar güvende hissetmelerini sağlamaktır.
Ve çalışanlar açısından bakıldığında belki de en önemli nokta şudur:
Yanlış olduğunu bildiğimiz bir davranışı görmezden gelmek, çoğu zaman yalnızca sessiz kalmak değildir. Aynı zamanda o davranışın devam etmesine istemeden de olsa alan açmaktır.
* Mart 2011’de KPMG Gündem dergisinde yayınlanan yazının yeniden düzenlenmiş halidir.
İlgili hizmet: Suistimal Risk Yönetimi
